4857 numaralı İş Kanunu’nun 8. maddesine göre, “Bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmeye” iş sözleşmesi deniyor. (1) Kanunda aksi belirtilmedikçe, özel bir şekle tabi olmayan iş sözleşmelerinin süresi “bir yıl ve daha fazlaysa” sözleşmenin yazılı şekilde yapılması zorunlu.
Yine kanuna göre, yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süresi belirli ise sözleşmenin süresini, fesih halinde tarafların uymak zorunda oldukları hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlü. İşin mevzuat kısmı bu şekilde.
Şunu belirtmek gerekiyor ki hak ve sorumluluklarınızı belirten süreli veya süresiz iş sözleşmesi ya da iki ay içinde işverenin size vermesi gereken yazılı belgenin elinizde olması çok önemli. Yani yasal olarak zorunluluk olmasaydı bile yazılı belgeyi/sözleşmeyi elde tutmak, işçi tarafın lehine gözüken bir durum.
Çünkü iş tanımı, ücret, sosyal haklar vb. konusunda herhangi bir hak ihlaline uğrarsanız hakkınızı aramak ve anlaşmazlıkları çözebilmek için elinizdeki tek dayanak bu sözleşme veya belge oluyor. Bu yüzden işveren sizi sözlü anlaşmaya davet etse bile yazılı sözleşmeye yönlenmek, işe girerken atılabilecek ilk önemli adım olarak karşımıza çıkıyor.
Peki ama işe girerken size uzatılan iş sözleşmesini, maddelerine dokunmadan, olduğu gibi kabul etmek zorunda mısınız? Bir başka şekilde soracak olursak, taraflar arasında yapılacak olan iş sözleşmesinde işveren ne diyorsa o mu olur?
Bu konuda işverenlerin çok güçlü bir konumda gözüktüğünü, en azından Türkiye’de bunun böyle olduğunu söylemek lazım. Bu ön kabul ve bazı durumlarda iş bulmanın zorluğu nedeniyle işçi, maddeleri tartışmak bir yana, maddeleri okumadan sözleşmenin altına imzasını atabiliyor. Ancak bu doğru bir yaklaşım gibi görünmüyor.
İş sözleşmelerini dikkatlice okuyun
İş sözleşmesini imzalamadan önce ne olursa olsun okumak, itiraz edilecek bir yanı olmasa bile sorumluluklarınızı ve haklarınızı bilmeniz açısından çok önemli. Öte yandan itiraz etmenizi gerektiren durumlar da olabilir.
Örneğin prensipte anlaşırken yüzünüze söylenen miktar brüt miktardır, ancak siz bunu net miktar sanarak işe girmişsinizdir. Veyahut sizin kafanızdaki sosyal haklar ile işverenin size sunduğu haklar arasında fark olabilir. Bunlar sözleşmede nettir, sözleşmeyi imzaladıktan sonra da iş işten geçmiştir. Bu yüzden sözleşmeyi yazılı yapmak ve okumak gerekiyor. Okumak, iş sözleşmesi dışında (ek bir madde gibi) başka bir şeye imza atmanızın önüne geçmesi açısından da kritik öneme sahip.
Şunu da unutmamak gerekiyor: Eğer işe giriş öncesinde size sunulan sözleşme maddeleriyle ilgili kafanıza yatmayan noktalar varsa, bunu müzakere edebileceğiniz belki de tek zaman ve yer, sözleşme imzalanmadan öncesidir. Çünkü imzaladıktan sonra sözleşmede size sunulan hak ve sorumlulukları kabul etmiş oluyorsunuz. Kafanızda netleştiremediğiniz veya anlamadığınız maddeleri işverene sormanız da karşılıklı güven sağlaması ve daha ilk baştan iş tatmini konusunda sorun ve tereddütler yaşamanızın önüne geçmesi açısından önemli.
Çalışan iş sözleşmesi maddelerini tartışabilir mi?
Avukat Sadık Gali’nin kendi avukatlık bürosunun web sitesine yer alan ifadelere göre, iş sözleşmelerinde birçok madde, tarafların iradesi doğrultusunda değiştirebilir ve değişkenlik gösterebilir. Çalışma saatleri, ödenen ücret, ücretin ödeme şekli, fazla çalışma süresi, ödenecek primler gibi bu ve buna benzer durumlar, iş sözleşmelerinde tarafların iradesi doğrultusunda değiştirilebilir.
Örneğin Gali, işçinin fazla mesai yapmak istemediği durumlarda sözleşmeye bu maddenin eklenebileceğini veya tam tersi durumda fazla mesai yapılacaksa bunun hangi saatler arasında yapılacağı ve bu fazla mesainin ne kadar süre yapılıp ücretinin ne zaman/nasıl ödeneceğini, sözleşmeye ek olarak eklenecek bir maddeyle açıklığa kavuşturulabileceğini söylüyor. (2)
Büyük bir şirkette çevre, işçi hakları vb. konularda mevzuat uyumu (compliance) üzerine “Etik Ticaret Müdürü” unvanıyla çalışan ve özel şirkette çalıştığı için de ismini veremeyeceğimiz bir uzman ise iş sözleşmesinde, 4857 numaralı İş Kanunu’na tabi maddelerin (mesela yasal haftalık çalışma süreleri gibi) ve bunun yanına konan şirket özelinde herkese eşit uygulanan “personel yönetmeliği” ya da “işyeri disiplin kuralları” gibi maddelerin tartışılamayacağını ama görev tanımı, ücret ve sosyal hakların tartışmaya açık olduğunu belirtiyor ve ekliyor: “İşçinin dikkat etmesi gereken noktalardan birisi, sözleşmenin herhangi bir yerinde bulunabilecek, ‘peşinen kabul eder’ ifadesinin altına imza atılmaması gerektiği. Bunun yerine ‘kabulü taahhüt eder’ veya ‘gönül rızasıyla kabul eder’ gibi ifadelerin yer alması gerekiyor.”
Bu yazdıklarımız ışığında; belirli ya da belirsiz süreli iş sözleşmesine imza atmadan önce beklentinizin altında olan ve tartışmaya açık maddeleri müzakere edebilir veya kafanızda soru işareti kalmaması için aklınıza gelen her şeyi işveren tarafına sorabilirsiniz.
Bu noktada altı çizilmesi gereken husus ise bir madde veya herhangi bir ifade size uygun değilse, bunu işverenle konuşurken doğru bir üslupla konuşmak. Aksi halde işveren “işine gelirse” gibi bir tavra girebilir. Bu yüzden haklarınızı savunurken kendinizden emin olduğunuz kadar anlaşmaya açık olmanız da çok önemli.
Siz makul yaklaşsanız da işverenin size karşı çıkması senaryosuna karşı ise iş sözleşmesi aşamasına gelmeden önce haklarınızı ve o şirketin özel şartlarını bilerek görüşmeye gitmeniz elinizi güçlendirecektir.
“Personel yönetmeliği” ya da “işyeri disiplin kuralları” gibi şirket içi özel kıstasları içeren ve her çalışana eşit uygulanan kuralların şirketlerin “kırmızı çizgisi” olduğunu ve müzakere edilemeyeceğini de unutmamalısınız. Müzakere edilebilen konularda ise net olmanız ve eğer alternatifleriniz varsa, sizi daha sonra yılgınlığa düşürecek şartların altına imza atmamanız, kariyeriniz için daha iyi olabilir.
Kaynakça
(1) https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4857-20140910.pdf
(2) http://gali.av.tr/is-sozlesmesi.aspx
Uyarı: Burada yazılanlar tavsiye amacı taşımaz, sadece bilgi verme amacıyla yazılmıştır.
