Ülkemizin psikolojisini açık eden araştırmalara, endekslere ara sıra rastlıyoruz; çoğunda ruh halimize dair karamsar bir tablo ile karşılaşıyoruz. Ya en yorgun ya en sinirli ya en mutsuz ülkeler arasında gösteriliyoruz. Bu yazı için 3 kaynaktan yararlanarak yakın tarihli araştırmalardan bir derleme yaptım. Bunlardan birincisi Politikada İyilik Hali kuruluşunun Haziran 2022 tarihli araştırması, ikincisi Gallup adlı danışmanlık ve araştırma şirketinin her sene yaptığı duygular araştırmasının 2023 sonuçları, üçüncüsü ise OECD verileri.
Değişime ayak uydurmak bireyin ruh sağlığı açısından hâlihazırda gayret isteyen bir iş. Türkiye ise ekonomik ve siyasi gündemi oldukça hızlı değişen bir ülke. Bu durumun toplumun ruh sağlığını olumsuz yönde etkilemesi ise kaçınılmaz. Gündemdeki bu değişkenliğin yapılan araştırmalar açısından yarattığı bir zorluk ise bulguların çok çabuk eskimesi olabiliyor. Örneğin Politikada İyilik Hali projesinin araştırması asgari ücretin 4.253 lira olduğu, enflasyon artışının bu denli aktif olmadığı, henüz 6 Şubat depreminin, seçim sonrası daha da artan zamların yaşanmadığı bir zamanda (sadece 1 sene öncesinden bahsediyoruz) yapıldığı halde aslında durumun ciddiyeti konusunda bizi uyarıyor.
Öncelikle Gallup şirketinin 2023 tarihli küresel duygu endeksine bakarsak Türkiye’ye dair genel bir tablo açığa çıkıyor.
Katılımcılara bir önceki günkü pozitif deneyimlerine (dinlenmiş hissetmek, gülümsemek, hoşa giden bir şey yapmak, ilginç bir bilgi öğrenmek, keyif almak, başkasından güzel bir davranış görmek) dair sorular sorarak elde edilen pozitif deneyimler endeksinde en düşük skoru alan ülkeler arasında ilk sırada Afganistan, ikinci sırada ise Türkiye var. Üstelik Türkiye’nin skoru 2020 ve 2021 yıllarındaki seviyeden bir puan bile yükselmemiş durumda (pandeminin bitmesiyle tüm dünya ülkelerinde pozitif deneyim artışı olduğu bulgulanmasına rağmen)! Ancak, pozitif duyguları en az deneyimleyen ikinci ülke olan Türkiye; fiziksel ağrı, endişe, üzüntü, stres ve öfke gibi negatif duyguları en çok deneyimleyen 11 ülke arasında yok. İyi bir gün geçirme konusunda işgal altındaki bir ülkeden sonra geliyoruz ama en azından, negatif duyguları çatışmayla dolu Afrika ve Ortadoğu ülkeleri kadar çok hissetmiyoruz gibi bir tartışma çıkıyor bu araştırmadan.
Politikada İyilik Halinin araştırmasına bakarsak;
1000 katılımcıya son 10 yılda ruh hallerinin değişip değişmediği sorulduğunda katılımcıların neredeyse yarısı (%49.3) ruh hallerinin kötüleştiğini belirtiyor. Aynı popülasyonun yarısına yakını (%44.3) bazen kaygılı veya depresyonda hissettiklerini söylerken %34.6’sı kaygı ve depresyonun genel halleri olduğunu belirtiyor.
Bu ruh haliyle başa çıkmak için çok az oranda bir kesim (%4.9) özel bir ruh sağlığı profesyonelinden terapi alabiliyorken devlet hastanesinden randevu alanlar bu oranı takip ediyor. Maddi durumu olmadığı için, istediği halde uzman desteği alamadığını söyleyenlerin oranı ise %29.2.
Üzücü olan ve üstünde özellikle durmamız gereken sonuç, toplumsal bağlar sahip olduğumuz en iyi başa çıkma aracı iken, katılımcıların yarısından fazlasının (%62) kendisini yalnız hissettiğini belirtmesi. OECD’nin son verilerinde de Türkiye 40 ülke içerisinde orta yaşlıların (30-49 yaş) en az, gençlerinse (15-29 yaş) ikinci en az sosyal desteğe sahip olduğu ülke olarak görünüyor. Genç popülasyonu OECD ortalamasından fazla olan Türkiye’de, yalnızlık olarak yorumlayabileceğimiz sosyal destek azlığı umut verici bir tablo değil kesinlikle.
Keza, Politikada İyilik Hali araştırmasında gelecek hakkında umutlu olan %13’lük kesime karşılık, gelecekten sıfır beklentisi olan (%28.8) ve tamamen umutsuz olanlar (%58.2) başı çekiyor. Ve ne yazık ki bu resimde en umutsuz olanlar 18-24, en beklentisiz olanlarsa 15-17 yaş arasındaki gençler.
Toplumca ruh halimiz tabii ki siyasi ortam ve ekonomimiz ile ilintili. Politikada İyilik Hali araştırmasında;
Türkiye’deki siyasi ortamın kendi üzerindeki etkisinin olumsuz olduğunu düşünenler çoğunlukta (%61.1). Fakat asıl soru, bu etkiyi tersine çevirecek bir şey yapacak motivasyona sahip miyiz? Ne yazık ki çoğunluk Türkiye’nin politik geleceğinden umutlu olmadığı gibi politik herhangi bir davranışın fayda sağlayacağını da düşünmüyor. Katılımcıların %53’ü Türkiye’nin geleceği için karamsar olduklarını söylüyor.
Ekonomik gidişatın bireylerdeki umutsuzluğu yaratan faktörlerden biri olduğunu söylemek artık işten bile değil. Ekonominin fiziksel ve duygusal sağlık üzerinde etkisi olduğunu düşünenlerin %58.2’sinin bu etkiyi olumsuz olarak değerlendirdiğini görüyoruz. Bu araştırmada can alıcı nokta giderleri gelirlerinden fazla olan kesimin ne kadar kalabalık (%58,5) olduğu. Geliri giderine denk olanların ise yalnızca yüzde ikilik kısmı birikim yapabildiğini belirtmiş. Bu da demek oluyor ki toplumun ezici çoğunluğu gelecek planları yapmadan, güvencesiz ve günü kurtarma odaklı yaşamlar sürüyor. Geçim derdine bazen borçlanma eşlik ettiğinde ise kişinin sosyal hayatı darbe alıyor. Kötü çalışma koşullarına katlanmak veya ek iş yapma zorunluluğunun yanında, tasarruf sebebiyle, dışarıda buluşmak ve hobilere vakit ayırmak gibi aktiviteler imkansızlaşıyor.
OECD’nin sağladığı 2018-2022 arasındaki verilere baktığımızda Türkiye,
. Aileye sosyal yardım konusunda sonuncu
. Gelir eşitsizliğinde 3.
. 0-17 yaş arası yoksulluk oranında 2.
. Kamu ve özel sosyal yardımlarda sondan 2.
. Ortalama ücret sıralamasında sondan 7.
. 2023 yılında hesaplanan konut fiyat artışı endeksinde ise, 49 ülke arasında konut fiyatının en çok arttığı ülke. (Bu artış, kendinden sonra gelen Macaristan’ın neredeyse 4 katı. 2015 yılı baz alındığında 2023’te kira artışının 3, konut fiyatının ise 9.5 katına çıktığı görülüyor.)
Barınma gibi temel ve fizyolojik bir ihtiyacın sorunsuz karşılanamadığı bir ülkede herhangi bir canlının stres altındayken düştüğü “savaş-kaç” ikileminden toplumca kurtulabilmemiz, “dinlen-sindir” seviyesine inebilmemiz neredeyse imkânsız. Ekonomik koşullar işte bu temel ihtiyaçlarımız konusunda tehlike uyaranlarıyla mı yoksa sakinlikle mi yaşadığımızı belirliyor. Sürekli tehlike uyaranlarıyla yaşamak toplumun iyi hali için gerekli olan güven hissiyatına erişimi de zorlaştırıyor. Keza yine Politikada İyilik Hali araştırmasında çoğunluğun ekonomik açıdan (%68.5) ve toplumsal açıdan (%63) kendini güvende hissetmediğini görüyoruz.
Birçok psikolog, sosyal anksiyetenin dünyada bir epidemi haline gelmesinin sebebi olarak gelir eşitsizliğini gösteriyor. Statülerin gitgide önemsendiği ve sınıflar arası uçurumun açıldığı neoliberal dünyada, bireylerin statülerinden kaynaklı suçluluk ve utanma duygusunu gitgide fazla hissettikleri ve bu yüzden samimi iletişim kurmakta zorlandıkları öne sürülüyor. Türkiye’nin gelir eşitsizliği sıralamasında OECD ülkeleri arasında üçüncü sırada olduğunu düşünürsek, iletişimsizliğin ve anlaşmazlıkların bir sebebini bulmuş olabiliriz.
Ancak, sebepleri işaretlemek veya neyi neden yaptığımızı bilmekle olumsuzluğu ortadan kaldıramıyoruz. Toplumun ruh hali ülkenin gelecek siyasetini belirliyor. Siyasi liderler mutsuzluk ve umutsuzluğu düşmanlığa ve kutuplaştırmaya çevirmeye yer arıyor. Bu noktada ülkemizde, gençlerin Barınamıyoruz Hareketi gibi hareketlere destek olmak, onları çoğaltmak, ortak dertlerimize birlikte çare aradığımız olanaklar için mücadele etmek hepimiz için en doğrusu gibi görünüyor.
