Cumhuriyet tarihinin en büyük depremlerinden ikisiyle sarsıldık. Binlerce can kaybı var, katbekat fazlası da yaralı. Çok üzgünüz… Gerekli önlemler alınmadığı için de kızgınız. Saygın yer bilimci hocamız Prof. Dr. Celal Şengör’ün de dediği gibi depremlere önlem almak için önce tabiatı tanımamız, öğrenmemiz gerekiyor.
Mesela şunu bilmemiz gerekiyor: Gezegenimiz canlı bir iç yapıya sahip; yerin kilometrelerce altındaki devasa tektonik plakalar hareket ediyor; birbiriyle çarpışıyor, birbirlerinin köşelerini törpülüyor veya üst üste biniyorlar. Bazen yüzyıllar süren enerji birikimi, bir anda açığa çıkıyor ve kelimenin tam anlamıyla yer yerinden oynuyor.
Küresel kayıtlara baktığımızda, özellikle bazı bölgelerde tarih boyunca çok büyük depremler yaşandığını görüyoruz; Sumatra (Endonezya), Alaska (ABD), Şili, Çin ve Japonya bunlardan başlıcaları. Kimisi deprem ülkesi olmayı öğrenmiş ve depremlerden ders çıkarmış durumda. Kimisi de her defasında büyük acılar yaşıyor.
7.0’lık bir deprem, 9.0’lık bir depremden daha çok can alabiliyor
Biz bu yazımızda, bilim insanlarının depremin büyüklüğünü ölçmeye başladığı 1930’lardan bu yana kaydedilen, olağanüstü yıkıcılığa sahip (megathrust) en büyük depremleri ve ardından en çok ölüme neden olan depremleri sıralayacağız.
Bazen 7.0’lık bir depremin 300.000’in üzerinde can kaybına neden olurken 9.0’lık bir depremin can kaybı yaşatmadığını görüp şaşıracaksınız. Hem büyük hem de neden olduğu ölüm açısından ilk 10 listelerine giren bir deprem de tabii ki var.
Bu arada depremlerin yıkıcılığının anlaşılması açısından temel bir bilgi de verelim: Deprem büyüklükleri logaritmik yükseliyor. 7.0 ile 8.0 arasında 1 değil, tam 30 tane büyüklük var. Yani 0.1’lik bir artış bile yıkımı çok fazla artırabiliyor.
Tarihin Kaydedilen En Büyük Depremleri
İlk olarak ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) verilerinden yararlanarak tarihin kaydedilen en büyük depremlerini, büyüklükleri giderek artacak şekilde sıralıyoruz:
Sumatra depremleri, 2005 ve 2012 (Büyüklükleri 8.6)
Endonezya adası Sumatra, sismik olarak aktif olan Pasifik Ateş Çemberi’nin tam üzerinde yer alıyor. İki tabakanın karşılaştığı bu sismik açıdan “dengesiz” bölge, 28 Mart 2005’te meydana gelen 8.6 büyüklüğündeki depremle birlikte muazzam miktarda enerji açığa çıkardı. Yaşanan depremde 1.300’den fazla insan hayatını kaybetti. Bölge, bu felaketin üzerinden 10 yıl bile geçmeden yeni bir devasa depremle sarsılacaktı. 11 Nisan 2012’de Sumatra’nın kuzey kıyılarında yaşanan 8.6 büyüklüğündeki deprem, neyse ki bir önceki kadar büyük bir can kaybına neden olmadı.
Assam-Tibet, 1950 (Büyüklük 8.6)
15 Ağustos 1950’de Doğu Tibet ve Assam’da meydana gelen depremde en az 1.500 kişi hayatını kaybetti. Devasa yer çatlaklarına neden olan deprem, nehirleri tıkayan büyük heyelanlar yarattı. Nehirler enkaz duvarlarını aştığında ise dalgalar, birkaç köyü sular altında bıraktı ve yüzlerce insanın ölümüne neden oldu.
Ekvador ve Kolombiya kıyıları, 1906 (Büyüklük 8.8)
31 Ocak 1906’da Ekvador ve Kolombiya kıyılarında meydana gelen 8.8 büyüklüğündeki deprem, 1.500 kadar insanın ölümüne neden olan güçlü bir tsunami yarattı. Tsunami, Orta Amerika kıyıları boyunca yayıldı ve hatta San Francisco ve Japonya’daki kıyı şeritlerini bile vurdu.
Maule-Şili, 2010 (Büyüklük 8.8)
Yakın tarihimizde Şili, büyük bir depremle vuruldu; 27 Şubat 2010’da yaşanan deprem ve neden olduğu tsunami, en az 500 kişinin hayatını kaybetmesine ve 800.000 kişinin evsiz kalmasına yol açtı. 1,8 milyondan fazla insan, bu depremden etkilendi ve toplam ekonomik kaybın 30 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor.
Kamçatka Yarımadası-Rusya, 1952 (Büyüklük 9.0)
9.0’lık bir deprem. Sesli okuyunca insanın tüyleri ürperiyor. Dünya’nın kaydedilen ilk 9.0 büyüklüğündeki depremi, 4 Kasım 1952’de Kamçatka’da yaşandı. Söz konusu devasa deprem, 13 metrelik dev bir tsunami oluşturdu. Neyse ki kimse hayatını kaybetmedi. Ancak Hawaii’de milyonlarca dolarlık hasara neden oldu.
Tōhoku-Japonya, 2011 (Büyüklük 9.1)
Normalde Japonya’da deprem olduğunda ölüm olmaması veya sayıların çok düşük olması herkesi şaşırtır. Ancak 11 Mart 2011’de Tōhoku bölgesinde yaşanan deprem böyle değildi. 9.1 büyüklüğündeki depremde 15.700’den fazla insan hayatını kaybetti. 4.600’den fazla insan kayboldu. 332.000’den fazla bina, 2.100 yol, 56 köprü ve 26 demiryolu hasar gördü. Bu deprem ayrıca Fukushima Nükleer Santrali’ndeki reaktörlere de zarar vererek tarihin en büyük nükleer felaketlerinden birine yol açtı. Japonya’da şimdiye kadar kaydedilen en büyük depremdi.
Sumatra-Andaman Adaları, 2004 (Büyüklük 9.1)
Daha büyük depremlere doğru sırayla iniyoruz. 26 Aralık 2004’te 14 ülkeyi vuran bu deprem ve ardından gelen tsunami nedeniyle toplamda yaklaşık 220.000 civarında insan hayatını kaybetti veya öldükleri varsayıldı. Yaklaşık 1,2 milyon insan evinden oldu. Aslında ölümcül olan depremin kendisinden ziyade yarattığı tsunamiydi. Çünkü etkili bir uyarı sistemi yoktu.
Prens William Sound-Alaska, 1964 (Büyüklük 9.2)
Tarihte 8.0’ın üzerinde birçok depremin yaşandığı Alaska’da kaydedilen en büyük deprem, 9.2 büyüklüğündeydi ve yaklaşık 3 dakika sürmüştü. Alaska neyse ki yoğun nüfusun yaşadığı bir bölge değildi. Yine de bu büyük deprem ve ardından gelen tsunami 128 can aldı. Alaska’nın yakın bölgelerinde milyonlarca dolarlık hasar meydana geldi.
Valdivia-Şili, 1960 (Büyüklük 9.5)
Gelelim tarihin kaydedilen en büyük depremine… 22 Mayıs 1960’ta Şili, Valdivia’da meydana gelen deprem, söylerken bile dudağımızı uçuklatan bir büyüklüğe sahipti: 9.5! Daha da korkuncu, bu deprem 10 dakika kadar sürmüştü. Nüfusun yoğun olmamasının da etkisiyle 1.600’ün üzerinde insan hayatını kaybetti. Binlerce kişi yaralandı ve milyonlarcası evsiz kaldı. Özellikle Şili anakarasında büyük maddi hasara da yol açan deprem, Hawaii’de 61, Japonya’da 138 ve Filipinler’de 32 kişinin ölümüne neden olan bir tsunamiyi tetiklemişti.
En Fazla Ölüme Neden Olan Depremler
Kaydedilen en büyük depremlerin ardından tarih boyunca en fazla ölüme neden olan depremlere bakalım. Our World In Data, bu depremleri, en fazla ölümden en aza olacak şekilde şöyle sıralıyor. Listede hepimizi şaşırtacak bir yer de var, hem de iki ayrı depremle…
Shaanxi-Çin, 1556 (Tahmini büyüklük 8.0)
Dönemin kayıtlarına göre Çin’de 97’den fazla ilçeyi etkileyen bu deprem, kilometrelerce genişliğinde bir alanı dümdüz etmişti. Bazı kentlerde, nüfusun %60’a varan kısmının öldüğü tahmin ediliyor. Toplam ölüm sayısı tahmini ise 830.000!
Port-Au-Prince-Haiti, 2010 (Büyüklük 7.0)
Haiti’nin Port-Au-Prince kentinde meydana gelen 7.0 büyüklüğündeki deprem, 300.000’den fazla insanın hayatını kaybetmesine neden oldu. 1,5 milyon insan evsiz kaldı.
Antakya-Türkiye, 115 ve 525 (Tahmini büyüklükler 7.5 ve 7.0)
Evet, bugün topraklarımızda bulunan Antakya kentinin yakınlarındaki antik bölge Antioch ve çevresi, tarih boyunca ölümcül depremlerin yaşandığı bir yer olageldi. Kayıtlara göre tarihte en çok ölüme neden olan ilk 10 depremin ikisi Antakya’da yaşanmış durumda. İlk depremin 260.000; ikincisinin ise 250.000 can kaybına neden olduğu düşünülüyor.
Tangshan-Çin, 1976 (Büyüklük: 7.5)
Bu depremde 242.000’in üzerinde insan yaşamını yitirdi. Böylesine büyük bir can kaybı olmasının nedeni ise deprem riskinin büyük ölçüde hafife alınması, yani neredeyse tüm bina ve yapıların sismik kaygılar olmadan tasarlanıp inşa edilmesiydi. Sonuçta yapıların %85’i çökmüştü.
Gence-Azerbaycan, 1139 (Tahmini büyüklük: – )
Bu depremle ilgili bilinen tek şey, 230.000 civarında bir ölüme neden olmasıdır.
Sumatra-Endonezya, 2004 (Büyüklük: 9.1)
Yukarıda da bahsettiğimiz ve 220.000’in üzerinde can kaybına neden olan bu deprem, sadece büyüklük değil, neden olduğu can kaybı açısından da tarihin en büyük 10 depreminden birisiydi.
Damğan-İran, 856 (Tahmini büyüklük: 7.9)
350 kilometrelik alana zarar verdiği düşünülen Damğan, İran merkez üslü bu deprem nedeniyle 200.000 kişinin hayatını kaybettiği varsayılıyor.
Gansu-Çin, 1920 (Büyüklük: 8.3)
Damğan’daki depreme benzer şekilde 200.000 kişinin canını yitirdiği bu depremde, tek ölüm nedeni deprem değildi. Soğuk yüzünden daha fazla ölüm yaşanmıştı.
Dvin-Ermenistan, 893 (Tahmini büyüklük: – )
9.yüzyılda koca bir şehri yerle bir eden depremde 150.000 kişinin hayatını kaybettiği düşünülüyor.
Tokyo-Japonya, 1923 (Büyüklük: 7.9)
Tuğla binaların yarısından fazlası ve betonarme yapıların %10’unun çöktüğü Tokyo Depremi, 140.000’in üzerinde can kaybına neden olmuştu. 12 metrelik bir tsunami de meydana gelmiş, büyük yangınlar çıkmış ve üstüne bir de büyük bir kasırga ortaya çıkınca eşine zor rastlanır büyük bir felaket yaşanmıştı.
Bunca şiddetli depremlerden bu ülkelerin depreme karşı aldıkları önemleri merak ediyorsanız ilgili yazımızı okuyabilirsiniz.
Kaynakça
